Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số, bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số là yêu cầu quan trọng nhằm gìn giữ bản sắc văn hóa và bảo đảm sự tiếp nối di sản giữa các thế hệ. Tại thành phố Đà Nẵng, việc phê chuẩn bộ chữ viết tiếng dân tộc Cơ tu, duy trì truyền thông bằng tiếng mẹ đẻ và định hướng biên soạn chương trình giáo dục tiếng Cơ tu cấp tiểu học đã tạo cơ sở cho những bước tiến mới trong bảo tồn ngôn ngữ. Trên cơ sở phân tích thực trạng, bài viết đề xuất một số định hướng ứng dụng công nghệ số trong lưu trữ tư liệu, phát triển học liệu điện tử và kết nối gia đình, cộng đồng, nhà trường, truyền thông, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị tiếng Cơ tu trong đời sống hiện đại.
Từ khóa: Tiếng Cơ tu; bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số; số hóa di sản văn hóa; bản sắc văn hóa dân tộc.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số là yêu cầu thiết thực nhằm gìn giữ bản sắc cộng đồng và phát huy giá trị di sản qua các thế hệ. Đối với đồng bào Cơ tu tại thành phố Đà Nẵng, tiếng mẹ đẻ lưu giữ ký ức lịch sử, tri thức dân gian, phong tục và những giá trị văn hóa được hình thành, trao truyền trong đời sống cộng đồng.
Thời gian qua, việc nghiên cứu, xây dựng và phê chuẩn bộ chữ viết Cơ tu, duy trì các chương trình truyền thông bằng tiếng mẹ đẻ và định hướng biên soạn chương trình giáo dục tiếng Cơ tu cấp tiểu học đã tạo thêm cơ sở cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị ngôn ngữ của đồng bào các dân tộc thiểu số trên địa bàn thành phố Đà Nẵng. Tuy nhiên, để tiếng Cơ tu thực sự được duy trì và phát huy, cần gắn việc chuẩn hóa chữ viết với mở rộng môi trường sử dụng, tăng cường truyền dạy và phát huy vai trò của gia đình, cộng đồng, nhà trường.
Trong điều kiện đó, chuyển đổi số mở ra khả năng lưu trữ, hệ thống hóa và phổ biến tư liệu ngôn ngữ bằng những phương thức linh hoạt, phù hợp với nhu cầu tiếp cận của thế hệ trẻ. Vấn đề đặt ra là cần kết hợp hiệu quả các hoạt động bảo tồn hiện có với ứng dụng công nghệ, bảo đảm tiếng Cơ tu không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
2. Những bước tiến trong bảo tồn tiếng Cơ tu tại thành phố Đà Nẵng
2.1. Tiếng Cơ tu – thành tố quan trọng của bản sắc cộng đồng
Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp, đồng thời là nơi lưu giữ tri thức, ký ức và thế giới quan của một cộng đồng. Với đồng bào dân tộc Cơ tu ở khu vực miền núi, vùng cao thành phố Đà Nẵng, tiếng mẹ đẻ gắn bó mật thiết với đời sống gia đình, sinh hoạt cộng đồng, truyện kể dân gian, dân ca và lễ hội truyền thống. Việc duy trì tiếng nói dân tộc vì vậy có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn di sản văn hóa và tăng cường sự gắn kết giữa các thế hệ.
Hiện nay, thành phố Đà Nẵng, địa phương có 59.680 người Cơ tu, định cư sinh sống tập trung trên địa bàn các xã vùng cao thuộc các huyện Tây Giang, Nam Giang, Đông Giang, tỉnh Quảng Nam cũ và phường Hải Vân mới (xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng cũ). Quy mô cộng đồng đặt ra yêu cầu cần quan tâm hơn đến việc bảo tồn và phát huy tiếng mẹ đẻ. Trong khi tiếng Việt giữ vai trò chủ đạo trong học tập và giao tiếp xã hội, tiếng Cơ tu cần có môi trường sử dụng thường xuyên tại gia đình, cộng đồng và các hoạt động giáo dục, văn hóa. Nếu thiếu điều kiện thực hành, khả năng tiếp nhận ngôn ngữ và những tri thức văn hóa gắn với tiếng mẹ đẻ của thế hệ trẻ có thể bị hạn chế. Do đó, bảo tồn tiếng Cơ tu phải được thực hiện đồng thời trên hai phương diện: lưu giữ tư liệu và duy trì môi trường sử dụng. Đây là điều kiện để ngôn ngữ tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống hiện đại.
2.2. Thống nhất chữ viết, mở rộng truyền thông và định hướng giáo dục
Một dấu mốc quan trọng là UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) ban hành Quyết định số 1052/QĐ-UBND ngày 22/4/2025 về phê chuẩn bộ chữ viết Cơ tu. Việc thống nhất chữ viết tạo cơ sở thuận lợi cho ghi chép, biên soạn tài liệu, xây dựng từ điển và phát triển học liệu phục vụ truyền dạy. Đây cũng là tiền đề để các cơ quan chuyên môn, giáo viên và người am hiểu tiếng Cơ tu phối hợp chuẩn hóa nội dung, từng bước đưa ngôn ngữ vào các hình thức lưu giữ và phổ biến có hệ thống.
Bên cạnh đó, tiếng Cơ tu tiếp tục được sử dụng trong các chương trình truyền thông bằng tiếng dân tộc trên VOV4, VTV5, Báo và Phát thanh, truyền hình Đà Nẵng, cũng như hệ thống truyền thanh tại các xã, phường. Việc truyền tải thông tin bằng tiếng mẹ đẻ không chỉ đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin của người dân mà còn mở rộng không gian hiện diện của ngôn ngữ trong đời sống xã hội.
Trong lĩnh vực giáo dục, thành phố Đà Nẵng đã tổ chức hội thảo định hướng biên soạn Chương trình giáo dục phổ thông môn tiếng Cơ tu cấp tiểu học, Các lớp truyền dạy tại cộng đồng và hoạt động tìm hiểu ngôn ngữ, văn hóa truyền thống ở một số cơ sở giáo dục vùng miền núi cũng góp phần tạo cơ hội để học sinh người dân tộc Cơ tu được tiếp cận tiếng mẹ đẻ. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa hoạt động định hướng biên soạn chương trình và việc triển khai giảng dạy chính thức. Hội thảo là bước chuẩn bị chuyên môn, chưa đồng nghĩa với việc môn tiếng Cơ tu đã được triển khai đại trà tại các trường tiểu học. Để hiện thực hóa định hướng này, cần tiếp tục hoàn thiện chương trình, học liệu, đội ngũ giáo viên và các điều kiện tổ chức dạy học phù hợp.
Nhìn chung, những kết quả trên đã tạo nền tảng bước đầu cho công tác bảo tồn ngôn ngữ tiếng Cơ tu. Dẫu vậy, hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào khả năng kết nối chữ viết, truyền thông, giáo dục với môi trường sử dụng ngôn ngữ thường xuyên trong cộng đồng.
3. Định hướng bảo tồn tiếng Cơ tu gắn với chuyển đổi số
3.1. Xây dựng kho tư liệu số về tiếng Cơ tu
Xây dựng kho tư liệu số là giải pháp có ý nghĩa thiết thực nhằm hệ thống hóa và bảo tồn tiếng Cơ tu. Kho tư liệu có thể bao gồm từ vựng, cách phát âm, mẫu câu giao tiếp, truyện kể dân gian, dân ca, hình ảnh và video về văn hóa truyền thống. Nguồn dữ liệu này phục vụ tra cứu, nghiên cứu, giảng dạy và tự học, đồng thời tạo điều kiện để tư liệu ngôn ngữ được lưu giữ lâu dài.
Quá trình xây dựng cần có sự tham gia của người am hiểu tiếng Cơ tu, nghệ nhân, giáo viên và cơ quan chuyên môn nhằm kiểm chứng cách viết, cách phát âm, ý nghĩa từ ngữ và bối cảnh văn hóa. Tư liệu cần được phân loại, ghi rõ nguồn gốc và cập nhật định kỳ để bảo đảm tính chính xác, khả năng tra cứu và giá trị sử dụng.
3.2. Phát triển học liệu điện tử phục vụ học tập và truyền dạy
Trên cơ sở bộ chữ Cơ tu được phê chuẩn cần tiếp tục nghiên cứu, chuẩn hóa chữ viết, học liệu điện tử có thể hỗ trợ đổi mới phương thức học tiếng Cơ tu thông qua sự kết hợp giữa văn bản, hình ảnh, âm thanh và video. Nội dung nên được thiết kế theo những chủ đề gần gũi như gia đình, trường học, thiên nhiên, sinh hoạt cộng đồng và lễ hội truyền thống, giúp học sinh vừa tiếp nhận ngôn ngữ, vừa hiểu thêm những giá trị văn hóa gắn với từng từ ngữ, câu chuyện.
Học liệu cần phù hợp với lứa tuổi, điều kiện thiết bị và khả năng tiếp cận của học sinh, đồng thời được thẩm định về chuyên môn trước khi sử dụng. Công nghệ không thay thế vai trò của giáo viên, nghệ nhân và người am hiểu ngôn ngữ; ngược lại, cần trở thành công cụ hỗ trợ truyền dạy, tăng cường tương tác và mở rộng cơ hội tự học.
3.3. Kết nối gia đình, cộng đồng, nhà trường và truyền thông
Bảo tồn ngôn ngữ chỉ đạt hiệu quả bền vững khi có sự phối hợp giữa các chủ thể. Gia đình và cộng đồng là môi trường duy trì giao tiếp tự nhiên; nhà trường tạo điều kiện tiếp nhận ngôn ngữ có hệ thống; truyền thông mở rộng phạm vi tiếp xúc; công nghệ số hỗ trợ lưu trữ và phổ biến tư liệu.
Người lớn tuổi, nghệ nhân và người am hiểu tiếng Cơ tu cần được khuyến khích tham gia kể chuyện, hướng dẫn phát âm và chia sẻ tri thức văn hóa. Giáo viên có thể phối hợp với cộng đồng xây dựng nội dung học tập gắn với đời sống địa phương. Đồng thời, cần tạo điều kiện để thanh thiếu niên tham gia sưu tầm, ghi chép và xây dựng tư liệu dưới sự hướng dẫn của người có chuyên môn. Sự kết nối này giúp tiếng Cơ tu không chỉ xuất hiện trong tài liệu hoặc lớp học mà còn được thực hành trong đời sống thường ngày. Đây là yếu tố quyết định để các giải pháp công nghệ thực sự đóng góp vào quá trình duy trì sức sống của ngôn ngữ.
3.4. Bảo đảm chất lượng tư liệu và tôn trọng quyền của cộng đồng
Số hóa di sản ngôn ngữ không đơn thuần là ghi âm, ghi hình hay đưa tài liệu lên môi trường mạng. Quá trình này phải bảo đảm độ chính xác, thông tin nguồn gốc, khả năng cập nhật và sự phù hợp với mục đích sử dụng. Đặc biệt, việc ghi âm, ghi hình và công bố các câu chuyện, nghi lễ hoặc tri thức văn hóa cần có sự đồng thuận phù hợp của người cung cấp tư liệu và cộng đồng liên quan. Không phải mọi tư liệu đều cần công khai rộng rãi. Những nội dung gắn với quy ước truyền thống hoặc phạm vi tiếp cận riêng cần được quản lý thận trọng, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu lưu giữ, phổ biến tri thức và tôn trọng quyền lợi cộng đồng. Hiệu quả chuyển đổi số vì vậy không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng tư liệu được số hóa, mà quan trọng hơn là khả năng hỗ trợ người dân học tập, sử dụng và truyền dạy tiếng Cơ tu. Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi phục vụ con người, đáp ứng nhu cầu cộng đồng và góp phần duy trì môi trường sống của ngôn ngữ.
4. Kết luận
Việc phê chuẩn bộ chữ viết Cơ tu, duy trì truyền thông bằng tiếng mẹ đẻ và định hướng biên soạn chương trình giáo dục tiếng Cơ tu cấp tiểu học đã tạo thêm cơ sở cho công tác bảo tồn ngôn ngữ tại thành phố Đà Nẵng. Những bước tiến này khẳng định yêu cầu triển khai đồng bộ các giải pháp về chuẩn hóa chữ viết, giáo dục, truyền thông và duy trì môi trường sử dụng tiếng mẹ đẻ trong cộng đồng. Trong bối cảnh chuyển đổi số, xây dựng kho tư liệu, phát triển học liệu điện tử và tăng cường sự tham gia của thế hệ trẻ là những hướng đi cần được quan tâm. Tuy nhiên, việc triển khai phải gắn với kiểm chứng chuyên môn, điều kiện tiếp cận thực tế và sự tôn trọng quyền, lợi ích văn hóa của cộng đồng Cơ tu.
Bảo tồn tiếng Cơ tu không chỉ là gìn giữ một hệ thống ngôn ngữ mà còn là bảo vệ một bộ phận di sản văn hóa của thành phố Đà Nẵng. Khi tiếng mẹ đẻ được sử dụng trong gia đình, được truyền dạy trong cộng đồng, từng bước tiếp cận môi trường giáo dục và được lưu giữ bằng phương thức phù hợp, ngôn ngữ sẽ có thêm điều kiện để tiếp nối sức sống qua các thế hệ.
Tài liệu tham khảo
1. Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Thành phố Đà Nẵng (2026), Báo cáo công tác dân tộc 6 tháng đầu năm 2026, tài liệu báo cáo gửi Ban Dân tộc, Hội đồng nhân dân thành phố Thành phố Đà Nẵng, tháng 7/2026.
2. Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam (2025), Quyết định số 1052/QĐ-UBND ngày 22/4/2025 về việc phê chuẩn Bộ chữ viết Cơ tu.
3. Uỷ ban nhân dân thành phố Đà Nẵng (2025), Báo cáo số 434/BC-UBND ngày 31/12/2025 về kết quả rà soát số liệu phục vụ xác định các dân tộc còn gặp nhiều khó khăn, có khó khăn đặc thù giai đoạn 2026-2031.
4. Báo Quảng Nam (2025), “Quảng Nam phê chuẩn bộ chữ viết Cơ tu”, ngày 22/4/2025, https://baoquangnam.vn/quang-nam-phe-chuan-bo-chu-viet-co-tu-3153387.html