Tóm tắt: Việc hợp nhất thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam hình thành không gian phát triển đa dạng về địa lý, dân cư và văn hóa. Trong không gian này, văn hóa Cơ tu là di sản của cộng đồng, đồng thời góp phần cấu thành bản sắc văn hóa Đà Nẵng. Bài viết tiếp cận văn hóa Cơ tu như một hệ sinh thái sống, gắn kết con người, làng, Gươl, rừng, sinh kế và các thực hành văn hóa. Trên cơ sở nhận diện giá trị và những vấn đề đặt ra, bài viết đề xuất chuyển từ bảo tồn từng yếu tố sang bảo vệ môi trường thực hành văn hóa; từ hỗ trợ thụ hưởng sang bảo đảm vai trò chủ thể của người Cơ tu; từ giới thiệu di sản sang tạo lập giá trị kinh tế, xã hội và giáo dục dựa trên văn hóa bản địa. Cách tiếp cận này góp phần xây dựng Đà Nẵng hiện đại, giàu bản sắc và phát triển bền vững.

Từ khóa: văn hóa Cơ tu; hệ sinh thái văn hóa; chủ thể cộng đồng; nguồn lực nội sinh; thành phố Đà Nẵng.

1. Đặt vấn đề

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng khẳng định: “Khơi dậy mạnh mẽ truyền thống yêu nước, khát vọng phát triển, tinh thần đoàn kết, ý chí tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc; phát huy sức mạnh văn hoá, con người thành nguồn lực nội sinh và động lực mạnh mẽ cho sự phát triển” (1). Quan điểm này đặt phát triển văn hóa trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, gắn với phát triển kinh tế và xã hội.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07-01-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam chỉ rõ: “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hoá phải được gắn kết chặt chẽ, hài hoà, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới” (2). Theo đó, bảo tồn văn hóa không dừng ở tu bổ di tích, tổ chức lễ hội hoặc trưng bày hiện vật. Các giá trị văn hóa cần được cộng đồng thực hành, trao truyền và bổ sung trong đời sống.

Sau hợp nhất với tỉnh Quảng Nam, thành phố Đà Nẵng có không gian văn hóa trải rộng từ đô thị, đồng bằng, biển, hải đảo đến miền núi, với nhiều loại hình di sản và hình thức sinh hoạt văn hóa. Nghị quyết Đại hội đại biểu lần thứ I Đảng bộ thành phố Đà Nẵng xác định: “Chú trọng bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá, nhất là di sản được UNESCO ghi danh. Xây dựng môi trường văn hoá, nghệ thuật, thể dục, thể thao lành mạnh; giữ gìn và phát huy các loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống, loại hình văn hoá của dân tộc thiểu số miền núi” (3).

Văn hóa Cơ tu là một bộ phận của không gian văn hóa đó. Tiếng nói, trang phục, Gươl, điêu khắc, cồng chiêng, lễ hội và nghề thủ công liên kết với tổ chức làng, rừng và hoạt động sản xuất, tạo thành một hệ sinh thái văn hóa sống. Khi môi trường thực hành thu hẹp, người trao truyền thiếu vắng hoặc cộng đồng không được hưởng lợi, di sản vẫn có thể suy giảm sức sống dù được kiểm kê và số hóa.

2. Văn hóa Cơ tu trong cấu trúc phát triển của thành phố Đà Nẵng mới

2.1. Từ sự mở rộng địa giới đến sự mở rộng không gian văn hóa

Sau khi hợp nhất, thành phố Đà Nẵng có 94 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 23 phường, 70 xã và 1 đặc khu. Theo phân định vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026–2030, thành phố có 37 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, gồm 5 xã khu vực I, 4 xã khu vực II, 28 xã khu vực III; ngoài ra còn có 4 xã có thôn thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (4). Các địa bàn này tập trung chủ yếu ở phía Tây và Tây Nam thành phố.

Sự thay đổi địa giới hành chính làm tăng diện tích, dân số và thay đổi cấu trúc văn hóa của Đà Nẵng. Thành phố mới có không gian đô thị, biển và dịch vụ ở phía Đông; các di sản văn hóa thế giới Hội An, Mỹ Sơn; Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An; cùng không gian sinh thái, lịch sử và văn hóa tộc người ở khu vực miền núi phía Tây.

Chương trình hành động số 54-CTr/TU ngày 12-3-2026 của Ban Thường vụ Thành ủy Đà Nẵng đặt ra mục tiêu: “Phấn đấu xây dựng Đà Nẵng trở thành trung tâm văn hóa - nghệ thuật - sáng tạo của vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, là ‘Thành phố di sản - sáng tạo - giàu bản sắc’, tham gia sâu vào chuỗi giá trị sản phẩm, dịch vụ văn hóa trong nước và toàn cầu” (5).

Mục tiêu này đòi hỏi thành phố phải nhận diện được những giá trị có khả năng tạo nên nét riêng của từng khu vực. Đối với vùng đô thị và ven biển, đó là văn hóa đô thị, văn hóa biển, kiến trúc, nghệ thuật và các hoạt động sáng tạo. Đối với khu vực miền núi, lợi thế gồm cảnh quan tự nhiên, tri thức bản địa, thiết chế làng và văn hóa của các dân tộc Cơ tu, Xơ Đăng, Gié Triêng, Co và các cộng đồng khác.

Người Cơ tu là cộng đồng có số dân đông và không gian cư trú tương đối tập trung. Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, Việt Nam có 74.173 người Cơ tu. Tỉnh Quảng Nam cũ có 55.091 người, thành phố Đà Nẵng cũ có 1.786 người. Cộng gộp số liệu của hai địa phương trước hợp nhất, địa bàn thành phố Đà Nẵng hiện nay có khoảng 56.877 người Cơ tu, tương đương 76,68% dân số Cơ tu của cả nước theo số liệu năm 2019 (6). Hiện nay, trên địa bàn thành phố Đà Nẵng mới, dân tộc Cơ tu có quy mô dân số 59.680 người với 15.463 hộ (7). 

Đồng bào Cơ tu cư trú tập trung tại nhiều xã miền núi như Đông Giang, Sông Kôn, Bến Hiên, A Vương, Tây Giang, Hùng Sơn, Thạnh Mỹ, Bến Giằng, Nam Giang, La Dêê, La Êê, Đắc Pring và một số địa bàn khác. Tuy cùng thuộc dân tộc Cơ tu, mỗi khu vực vẫn có những khác biệt nhất định về môi trường cư trú, hình thức sinh hoạt và mức độ duy trì văn hóa truyền thống. chính sách không nên đồng nhất văn hóa Cơ tu thành một mô hình duy nhất để áp dụng cho tất cả địa bàn.

Văn hóa Cơ tu có thể tạo nên nét riêng cho khu vực miền núi phía Tây Đà Nẵng. giá trị đó chỉ được phát huy khi thành phố chuyển từ tư duy “có tài nguyên văn hóa” sang năng lực tổ chức, kết nối và làm cho tài nguyên ấy tiếp tục sinh thành giá trị trong đời sống cộng đồng.

2.2. Văn hóa Cơ tu là một hệ sinh thái văn hóa sống

Gươl – không gian tổ chức và trao truyền văn hóa cộng đồng

Gươl là một thiết chế quan trọng trong đời sống của làng Cơ tu. Đây là nơi cộng đồng hội họp, tổ chức lễ hội, đón tiếp khách và thực hành nhiều hoạt động văn hóa. Gươl cũng là nơi thể hiện kỹ thuật kiến trúc, tri thức sử dụng vật liệu và nghệ thuật trang trí của người Cơ tu.

Giá trị của Gươl không chỉ nằm ở hình dáng công trình. Một Gươl được xây dựng đúng mẫu nhưng ít được cộng đồng sử dụng sẽ khó giữ được đầy đủ ý nghĩa văn hóa. Ngược lại, khi Gươl còn là nơi người dân gặp gỡ, bàn việc làng, truyền dạy cồng chiêng, kể chuyện và tổ chức lễ hội thì công trình vẫn là một phần của đời sống văn hóa.

Gắn với Gươl là nghệ thuật điêu khắc gỗ. Một tài liệu của Cục Du lịch quốc gia Việt Nam nhận định: “Điêu khắc của người Cơ tu có từ lâu đời. Ở các Gươl làng hay trong từng mái nhà của đồng bào đều được trang trí bằng điêu khắc đủ loại. Điêu khắc về con người, loài vật hay những sinh hoạt cộng đồng, lễ hội...” (8). “Có rất nhiều làng, bản người Cơ tu đã khôi phục được Gươl theo đúng kiểu dáng kiến trúc và các tác phẩm nghệ thuật điêu khắc gỗ, hội họa truyền thống; đặc biệt là những bức tranh điêu khắc trên gỗ rất đa dạng và sống động. Với những bức tượng và những tấm tranh điêu khắc gỗ đã làm cho Gươl trở thành một biểu tượng, là niềm tự hào của người Cơ tu - là nơi thể hiện những tinh túy của nghệ thuật điêu khắc, hội họa trong kết cấu xây dựng nhà cửa” (8).

Bảo tồn Gươl vì thế phải đồng thời bảo tồn ba yếu tố: công trình kiến trúc, nghệ nhân nắm giữ kỹ thuật và môi trường sinh hoạt cộng đồng. Nếu chỉ đầu tư xây dựng công trình mà không có người thực hành, không duy trì sinh hoạt thường xuyên thì Gươl dễ trở thành một không gian trưng bày hơn là thiết chế văn hóa sống.

Tiếng Cơ tu – phương tiện lưu giữ ký ức và tri thức cộng đồng

Tiếng nói là phương tiện quan trọng để người Cơ tu lưu giữ truyện kể, tri thức về rừng, kinh nghiệm sản xuất, phong tục, luật tục và các chuẩn mực ứng xử. Nói lý – hát lý, truyện cổ, dân ca và nhiều hình thức diễn đạt dân gian chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong ngôn ngữ và bối cảnh giao tiếp của cộng đồng.

Những kết quả đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập, nghiên cứu và phổ biến tiếng Cơ tu. từ điển, sách dạy tiếng hoặc chương trình phát thanh không thể thay thế môi trường giao tiếp trong gia đình và cộng đồng. Một ngôn ngữ chỉ có sức sống lâu dài khi tiếp tục được các thế hệ sử dụng trong đời sống hằng ngày.

Bảo tồn tiếng Cơ tu cần chuyển trọng tâm từ việc chỉ biên soạn tài liệu sang tạo điều kiện cho ngôn ngữ được sử dụng. Nhà trường ở địa bàn có đông học sinh Cơ tu có thể tổ chức hoạt động trải nghiệm, kể chuyện, giới thiệu địa danh và tri thức bản địa bằng tiếng Cơ tu. Các nghệ nhân và người cao tuổi có thể tham gia hướng dẫn thế hệ trẻ nói lý – hát lý, kể chuyện dân gian và giải thích ý nghĩa của từ ngữ gắn với đời sống cộng đồng.

Nghề thủ công – điểm gặp giữa di sản và sinh kế

Trang phục Cơ tu nổi bật với nền màu chàm đen, các dải hoa văn và hạt cườm được kết hợp trong quá trình dệt. Khố, váy, áo và tấm choàng không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn thể hiện quan niệm thẩm mỹ, kỹ thuật và dấu ấn của người thợ.

Trong điều kiện hiện nay, nghề thủ công đứng trước hai khả năng. Nếu sản phẩm không có thị trường, người trẻ ít có động lực học nghề và nghề truyền thống dễ bị thu hẹp. Ngược lại, nếu chạy theo thị trường mà đơn giản hóa hoa văn, thay đổi vật liệu hoặc sản xuất hàng loạt thiếu kiểm soát, sản phẩm có thể mất đi đặc trưng văn hóa.

Vấn đề không phải là giữ nguyên mọi sản phẩm như trong quá khứ, mà là xác định những yếu tố cốt lõi cần được tôn trọng khi đổi mới mẫu mã và tổ chức sản xuất. Nghệ nhân và người thợ Cơ tu phải tham gia quyết định sản phẩm nào được thay đổi, yếu tố nào không nên thay đổi và câu chuyện văn hóa nào được giới thiệu với khách hàng.

Khi nghề dệt và các nghề thủ công đem lại thu nhập thực tế, người dân có thêm động lực duy trì nghề. Đây là điểm chuyển quan trọng từ bảo tồn bằng hỗ trợ sang bảo tồn dựa trên năng lực tự duy trì của cộng đồng.

Nghệ thuật, lễ hội và tri thức về rừng

Nghệ thuật trình diễn của người Cơ tu gồm cồng chiêng, múa tâng tung – da dá, nói lý – hát lý, hát giao duyên và nhiều hình thức dân ca, dân vũ khác. Những loại hình này thường gắn với lễ hội, sinh hoạt cộng đồng và các sự kiện quan trọng của làng.

2.3. Những vấn đề đặt ra đối với hệ sinh thái văn hóa Cơ tu

Những năm qua, Trung ương và thành phố đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách liên quan đến bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số. Trong đó có Nghị quyết số 162/2024/QH15 ngày 27-11-2024 của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025–2035; Quyết định số 1909/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030; Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; cùng các chương trình, đề án của thành phố.

Đối với văn hóa Cơ tu, Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng đã ban hành Quyết định số 2644/QĐ-UBND ngày 08-10-2022 phê duyệt Đề án “Xây dựng chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát huy văn hóa đồng bào dân tộc Cơ tu thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2022–2030” (9). Các chính sách đã góp phần hỗ trợ phục dựng Gươl, duy trì đội cồng chiêng, truyền dạy văn hóa, phát triển nghề dệt và tổ chức các hoạt động cộng đồng.

Thứ nhất, một số hoạt động vẫn thiên về bảo tồn sản phẩm hơn là duy trì môi trường thực hành. Việc xây dựng Gươl, mua sắm cồng chiêng, phục dựng lễ hội hoặc mở lớp truyền dạy là cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ không bền vững nếu hoạt động chỉ diễn ra theo dự án hoặc sự kiện.

Thứ hai, quá trình trao truyền giữa các thế hệ có nguy cơ gián đoạn. Nhiều nghệ nhân đã cao tuổi, trong khi người trẻ có ít thời gian và động lực học nghề, học tiếng, học điêu khắc hoặc tham gia các hình thức diễn xướng truyền thống. Đây không chỉ là biểu hiện của việc “không quan tâm đến văn hóa”, mà còn liên quan đến điều kiện học tập, việc làm, thu nhập và sự thay đổi nhu cầu xã hội.

Thứ tư, hoạt động du lịch cộng đồng chưa tạo được chuỗi giá trị ổn định. Nhiều điểm đến cùng giới thiệu Gươl, cồng chiêng, múa, ẩm thực và thổ cẩm nên sản phẩm dễ trùng lặp. Nếu cộng đồng chỉ tham gia biểu diễn hoặc bán sản phẩm với giá trị gia tăng thấp thì du lịch chưa thực sự trở thành động lực bảo tồn.

3. Định hướng phát huy văn hóa Cơ tu theo cách tiếp cận hệ sinh thái văn hóa sống

3.1. Chuyển từ bảo tồn từng di sản sang bảo vệ môi trường thực hành văn hóa

Chính sách bảo tồn cần lấy khả năng tiếp tục thực hành làm tiêu chí quan trọng. Đối với Gươl, ngoài việc bảo đảm công trình không xuống cấp, cần duy trì hoạt động hội họp, truyền dạy, kể chuyện, cồng chiêng và sinh hoạt cộng đồng. Đối với tiếng Cơ tu, ngoài biên soạn từ điển và tài liệu, cần tạo thêm môi trường giao tiếp trong gia đình, trường học và trên các phương tiện truyền thông. Đối với nghề dệt, ngoài trưng bày sản phẩm, cần bảo đảm người thợ có học viên và có thị trường.

Mỗi xã cần kiểm kê những loại hình văn hóa còn được thực hành, người đang nắm giữ tri thức, số người có khả năng kế tục và mức độ nguy cơ mai một. Kết quả kiểm kê phải trở thành căn cứ lựa chọn nội dung đầu tư, không thực hiện đồng loạt theo một mô hình.

3.2. Chuyển từ cộng đồng thụ hưởng sang cộng đồng quyết định và sáng tạo

Người Cơ tu phải là chủ thể trong quá trình bảo tồn và phát huy văn hóa. Cộng đồng cần được tham gia từ khâu lựa chọn loại hình cần bảo tồn, thiết kế hoạt động, xác định cách thức giới thiệu đến giám sát và phân chia lợi ích.

Khi xây dựng hoặc tu bổ Gươl, cần có ý kiến của già làng, nghệ nhân và người dân. Khi phục dựng lễ hội, cộng đồng phải được quyết định nội dung nào có thể công khai, nội dung nào chỉ dành cho không gian nội bộ. Khi số hóa di sản, người cung cấp tư liệu phải được thông báo rõ mục đích, phạm vi và quyền sử dụng.

Vai trò chủ thể không có nghĩa là khoán toàn bộ trách nhiệm cho cộng đồng. Nhà nước vẫn phải bảo đảm cơ chế, nguồn lực, chuyên môn và điều kiện thực hiện. cơ quan quản lý không nên quyết định thay cộng đồng về những vấn đề thuộc thực hành văn hóa của chính họ.

3.3. Tổ chức trao truyền văn hóa gắn với thế hệ trẻ

Có thể hình thành các nhóm học nghề do nghệ nhân hướng dẫn tại làng; lựa chọn người trẻ có năng khiếu để đào tạo chuyên sâu về điêu khắc, dệt, chế tác nhạc cụ, cồng chiêng và nói lý – hát lý. Nghệ nhân tham gia truyền dạy cần được hỗ trợ tương xứng với thời gian, công sức và kết quả.

Trường học có thể đưa văn hóa địa phương vào hoạt động trải nghiệm thông qua câu chuyện, địa danh, tiếng nói, trang phục, âm nhạc và tri thức về rừng. Nội dung giáo dục phải phù hợp với độ tuổi, tránh biến văn hóa Cơ tu thành kiến thức ghi nhớ hoặc hoạt động trình diễn hình thức.

3.4. Hình thành chuỗi giá trị văn hóa gắn với sinh kế cộng đồng

Văn hóa chỉ có thể trở thành nguồn lực phát triển khi cộng đồng nhận được lợi ích thực tế. Thành phố cần hỗ trợ các làng nghề xây dựng sản phẩm có chất lượng, truy xuất được nguồn gốc, thể hiện đúng câu chuyện văn hóa và phù hợp với thị trường.

Đối với thổ cẩm, cần nghiên cứu sự khác biệt về hoa văn, kỹ thuật và sản phẩm giữa các địa bàn; hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu, thiết kế bao bì và kết nối tiêu thụ. Việc cải tiến sản phẩm phải có sự tham gia của nghệ nhân, tránh sử dụng tùy tiện hoa văn có ý nghĩa thiêng hoặc làm mất đặc trưng của sản phẩm.

Đối với du lịch cộng đồng, mỗi địa bàn cần xây dựng nét riêng. Nơi có thế mạnh về dệt có thể tập trung vào trải nghiệm nghề; nơi có nghệ nhân điêu khắc phát triển không gian thực hành và trưng bày; nơi có tài nguyên rừng tổ chức hoạt động tìm hiểu tri thức bản địa; nơi còn duy trì tốt nói lý – hát lý có thể xây dựng chương trình giới thiệu phù hợp.

Cơ chế phân chia lợi ích phải minh bạch, bảo đảm nghệ nhân, hộ gia đình và cộng đồng được hưởng lợi. Một phần nguồn thu từ du lịch nên được tái đầu tư cho hoạt động truyền dạy, tu bổ Gươl và bảo vệ môi trường.

3.5. Số hóa có chọn lọc, tôn trọng quyền văn hóa của cộng đồng

Thành phố cần xây dựng kho dữ liệu chung về văn hóa Cơ tu, khắc phục tình trạng tư liệu phân tán. Nội dung ưu tiên gồm tiếng nói, truyện kể, nói lý – hát lý, kỹ thuật dệt, điêu khắc, chế tác nhạc cụ, lễ hội và tri thức của nghệ nhân cao tuổi.

Mỗi tư liệu phải ghi rõ người cung cấp, người thực hành, địa điểm, thời gian, ngôn ngữ, hoàn cảnh và quyền sử dụng. Không phải mọi tri thức cộng đồng đều có thể đưa lên mạng hoặc khai thác cho mục đích thương mại. Cần phân loại nội dung được phổ biến rộng rãi, nội dung sử dụng trong nghiên cứu và nội dung phải được cộng đồng cho phép.

3.6. Đổi mới quản trị văn hóa ở địa bàn miền núi

Sau khi tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, thành phố cần rà soát năng lực quản lý văn hóa tại các xã miền núi. Cán bộ phụ trách cần được bồi dưỡng kiến thức về văn hóa Cơ tu, kỹ năng tham vấn cộng đồng, xây dựng dự án, quản lý dữ liệu và tổ chức du lịch cộng đồng.

Đối với cán bộ thường xuyên làm việc với người dân, cần khuyến khích học tiếng Cơ tu ở mức độ phù hợp. Thành phố cũng cần quan tâm đào tạo, sử dụng cán bộ người Cơ tu, nhất là những cán bộ trẻ am hiểu văn hóa và địa bàn.

Già làng, nghệ nhân, người có uy tín và người cao tuổi cần được tham gia góp ý chính sách, truyền dạy văn hóa, hòa giải và giáo dục thế hệ trẻ. Vai trò của họ không nên chỉ được phát huy trong những đợt tuyên truyền hoặc sự kiện, mà phải được thể chế hóa bằng nhiệm vụ, cơ chế tham gia và chế độ hỗ trợ cụ thể.

3.7. Đổi mới tiêu chí đánh giá hiệu quả bảo tồn

Hiệu quả bảo tồn không nên chỉ được đo bằng số Gươl được xây dựng, số lễ hội được tổ chức, số bộ cồng chiêng được mua sắm hoặc số lớp truyền dạy đã mở. Những con số đó mới phản ánh đầu vào và hoạt động, chưa phản ánh sức sống của di sản.

Cần xây dựng những tiêu chí thực chất hơn, như số người trẻ sử dụng được tiếng Cơ tu; số học viên tiếp tục dệt, điêu khắc hoặc biểu diễn sau khi kết thúc lớp học; số nghệ nhân có người kế cận; tần suất Gươl được cộng đồng sử dụng; thu nhập của người dân từ nghề thủ công và du lịch; mức độ tham gia của cộng đồng trong quyết định và phân chia lợi ích.

Việc sơ kết, tổng kết chương trình cần có sự tham gia của người dân. Đánh giá của cộng đồng về tính phù hợp và hiệu quả của chính sách phải được xem là một nguồn thông tin quan trọng, bên cạnh báo cáo của cơ quan quản lý.

4. Kết luận

Trong không gian Đà Nẵng mới, văn hóa Cơ tu không chỉ là di sản của quá khứ mà còn là một nguồn lực có khả năng đóng góp vào phát triển hiện tại và tương lai. Giá trị của văn hóa Cơ tu nằm trong mối quan hệ giữa Gươl với cộng đồng, tiếng nói với ký ức, nghề thủ công với sinh kế, lễ hội với đời sống tinh thần và tri thức bản địa với rừng.

Trong quá trình đó, người Cơ tu phải được bảo đảm vai trò chủ thể; Nhà nước kiến tạo cơ chế và cung cấp nguồn lực; nhà khoa học hỗ trợ nghiên cứu, tư liệu hóa; doanh nghiệp tham gia trên cơ sở tôn trọng văn hóa và chia sẻ lợi ích; nhà trường góp phần kết nối di sản với thế hệ trẻ.

Phát huy văn hóa Cơ tu theo hướng đó sẽ góp phần hình thành bản sắc riêng cho khu vực miền núi phía Tây, tăng cường liên kết giữa các không gian văn hóa và làm giàu thêm diện mạo của thành phố. Đây là một trong những điều kiện để Đà Nẵng hiện thực hóa mục tiêu trở thành thành phố di sản, sáng tạo, hiện đại và giàu bản sắc.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

(1) Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 18.

(2) Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07-01-2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, Hà Nội, tr. 2.

(3) Đảng bộ thành phố Đà Nẵng (2025), Văn kiện Đại hội đại biểu lần thứ I Đảng bộ thành phố Đà Nẵng, nhiệm kỳ 2025–2030, Đà Nẵng, tr. 6.

(4) Bộ Dân tộc và Tôn giáo (2026), Quyết định số 60/QĐ-BDTTG ngày 29—01-2026 về công bố danh sách thôn, xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, thôn đặc biệt khó khăn, xã khu vực I, II, III giai đoạn 2026-2030;

(5) Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2026), “Đà Nẵng đặt mục tiêu phát triển văn hóa theo hướng hiện đại, giàu bản sắc”, Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đăng ngày 26-5-2026;

(6) Báo Nhân Dân điện tử (2022), “Dân tộc Cơ tu”, đăng ngày 25-10-2022, địa chỉ: https://nhandan.vn/dan-toc-co-tu-post723928.html, truy cập ngày 30-8-2026.

(7) Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng (2025), Báo cáo số 343/BC-UBND ngày 31/12/2025, Báo cáo Kết quả rà soát số liệu phục vụ xác định dân tộc còn gặp nhiều khó khăn, có khó khăn đặc thù giai đoạn 2026-2030;

(8) Cục Du lịch quốc gia Việt Nam (2014), “Nghệ thuật điêu khắc gỗ độc đáo của người Cơ tu”, đăng ngày 22-10-2014, địa chỉ: https://vietnamtourism.gov.vn/post/15844, truy cập ngày 30-8-2026.

(9) Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng (2022), Quyết định số 2644/QĐ-UBND ngày 08-10-2022 phê duyệt Đề án “Xây dựng chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát huy văn hóa đồng bào dân tộc Cơ tu thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2022–2030”, Đà Nẵng.